Κρατικό credit score: Πώς θα επηρεάζει πολίτες και επιχειρήσεις – Τι ισχύει στην ΕΕ και η σύγκριση με τις «μαύρες λίστες» της Κίνας

Δύο νέα ψηφιακά εργαλεία για την παρακολούθηση του ιδιωτικού χρέους και την αποτύπωση της πιστοληπτικής εικόνας πολιτών και επιχειρήσεων αναμένεται να ενεργοποιηθούν το προσεχές διάστημα.

Πρόκειται για το Μητρώο Παρακολούθησης Ιδιωτικού Χρέους και το Σύστημα Πιστοληπτικής Αξιολόγησης, μέσω του οποίου θα δημιουργείται για κάθε φυσικό και νομικό πρόσωπο μια ενιαία εικόνα της πιστοληπτικής του κατάστασης.

Ουσιαστικά, πρόκειται για ένα κρατικό credit score, το οποίο θα αποτυπώνει με ενιαίο τρόπο τη φερεγγυότητα πολιτών και επιχειρήσεων και θα μπορεί να αξιοποιείται και σε συναλλαγές εκτός τραπεζικού συστήματος, από εμπορικές πιστώσεις έως ιδιωτικές συμφωνίες.

Η πιστοληπτική αξιολόγηση θα πραγματοποιείται κατόπιν αίτησης του ίδιου του ενδιαφερομένου ή με τη ρητή συναίνεσή του προς τρίτους. Η βαθμολογία θα αποτυπώνεται σε κλίμακα από Α έως D, με την ανώτερη κατηγορία να αντιστοιχεί σε εξαιρετική πιστοληπτική εικόνα και τις χαμηλότερες να υποδηλώνουν αυξημένο κίνδυνο αθέτησης υποχρεώσεων.

Τι περιλαμβάνουν τα δύο εργαλεία

Το πρώτο εργαλείο, το Μητρώο Παρακολούθησης Ιδιωτικού Χρέους, θα συγκεντρώνει ανώνυμα δεδομένα για την εξέλιξη και τα χαρακτηριστικά του ιδιωτικού χρέους στη χώρα. Με αυτόν τον τρόπο, το Δημόσιο θα αποκτήσει πιο ολοκληρωμένη εικόνα για το συνολικό ύψος και τη διάρθρωση των οφειλών φυσικών και νομικών προσώπων.

Τα δεδομένα θα αφορούν οφειλές προς το Δημόσιο, τα ασφαλιστικά ταμεία, τους δήμους και άλλους φορείς του δημόσιου τομέα, αλλά και υποχρεώσεις προς χρηματοδοτικούς φορείς, επιχειρήσεις κοινής ωφέλειας, τηλεπικοινωνιακούς παρόχους, ενεργειακές εταιρείες και άλλες επιχειρήσεις.

Το δεύτερο εργαλείο, το Σύστημα Πιστοληπτικής Αξιολόγησης, θα συγκεντρώνει και θα επεξεργάζεται δεδομένα από φορείς του Δημοσίου, προκειμένου να διαμορφώνεται μια ενιαία εικόνα για την πιστοληπτική ικανότητα φυσικών και νομικών προσώπων.

Η βαθμολόγηση θα αποτυπώνει, με βάση συγκεκριμένα δεδομένα, τον βαθμό συνέπειας ενός πολίτη ή μιας επιχείρησης στην εξυπηρέτηση των υποχρεώσεών του απέναντι στο Δημόσιο.

Παράλληλα, το σύστημα θα μπορεί να ανταλλάσσει πιστοληπτικές βαθμολογήσεις με φορείς πιστοληπτικής αξιολόγησης, όπως ο Τειρεσίας, ώστε να διαμορφώνεται μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα της οικονομικής συμπεριφοράς κάθε ενδιαφερομένου.

Με τα νέα εργαλεία, το ιδιωτικό χρέος περνά σε μια νέα φάση αλγοριθμικής παρακολούθησης, καθώς η οικονομική συμπεριφορά πολιτών και επιχειρήσεων θα αξιολογείται με βάση τις υποχρεώσεις τους προς την εφορία, τα ασφαλιστικά ταμεία και, σε δεύτερο χρόνο, το χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Τι ισχύει με το «Social Credit System» στην Κίνα

Η Κίνα διαθέτει εδώ και χρόνια συστήματα κοινωνικής πιστοληπτικής αξιολόγησης, τα οποία χρησιμοποιούνται από κρατικούς φορείς στο πλαίσιο της κοινωνικής διακυβέρνησης. Ωστόσο, δεν πρόκειται για ένα ενιαίο σύστημα με έναν κοινό βαθμό για κάθε πολίτη, όπως συχνά παρουσιάζεται.

Σύμφωνα με έρευνα του Πανεπιστημίου Stanford, τα κινεζικά συστήματα κοινωνικής πιστοληπτικής αξιολόγησης αποτελούνται από διαφορετικούς μηχανισμούς, μεταξύ των οποίων κρατικές «μαύρες λίστες» για σοβαρές παραβάσεις, συστήματα οικονομικής πιστοληπτικής αξιολόγησης, εμπορικές υπηρεσίες αξιολόγησης και τοπικά συστήματα που δημιουργούνται από δημοτικές αρχές και συνδυάζουν βαθμολογίες, επιβραβεύσεις και κυρώσεις.

Η έρευνα επικεντρώθηκε σε ένα ανώνυμα αναφερόμενο σύστημα, το οποίο λειτουργεί σε πόλη της βορειοανατολικής Κίνας και θεωρείται πρότυπο σε εθνικό επίπεδο. Εκεί, κάθε ενήλικος πολίτης αποκτά έναν κοινωνικό βαθμό που συνδέεται με την εθνική του ταυτότητα. Το σύστημα ξεκινά από τους 1.000 βαθμούς και κατατάσσει τους πολίτες σε οκτώ επίπεδα, από ΑΑΑ έως D.

Η βαθμολογία διαμορφώνεται από εκατοντάδες κανόνες που επιβραβεύουν ή τιμωρούν συγκεκριμένες συμπεριφορές. Στα θετικά μπορεί να περιλαμβάνονται ο εθελοντισμός, οι δωρεές και η συμμετοχή σε κυβερνητικές ή κοινωνικές δράσεις. Αντίθετα, απώλεια βαθμών μπορεί να προκαλέσουν παραβάσεις, οικονομικές παρατυπίες, συμπεριφορές που χαρακτηρίζονται ως αντικοινωνικές ή η μη συμμόρφωση με τις υποδείξεις των αρχών.

Οι υψηλές βαθμολογίες μπορούν να συνδέονται με προνόμια και ανταμοιβές, όπως εκπτώσεις σε ορισμένες υπηρεσίες, ενώ οι χαμηλές βαθμολογίες μπορούν να οδηγήσουν σε αυξημένη κρατική επιτήρηση ή άλλες κυρώσεις.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι, σύμφωνα με την έρευνα, ορισμένες από τις συμπεριφορές που τιμωρούνται δεν αποτελούν απαραίτητα παραβιάσεις του νόμου. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα τοπικά συστήματα μπορούν να προσαρμόζονται στις εκάστοτε πολιτικές προτεραιότητες των αρχών. Για παράδειγμα, κατά την περίοδο της πανδημίας COVID-19 προστέθηκαν κανόνες που επιβράβευαν τη συμμετοχή σε δράσεις αντιμετώπισης της πανδημίας και τιμωρούσαν παραβάσεις σχετικές με τα μέτρα προστασίας.

Η έρευνα επισημαίνει επίσης ότι το σύστημα δεν επηρεάζει όλες τις κοινωνικές ομάδες με τον ίδιο τρόπο. Οι δημόσιοι υπάλληλοι και οι στρατιωτικοί υπόκεινται σε πιο λεπτομερή έλεγχο της συμπεριφοράς τους, ενώ οι κάτοικοι αγροτικών περιοχών εμφανίζονται να αντιμετωπίζουν περισσότερες ποινές και λιγότερες ευκαιρίες για επιβράβευση σε σχέση με τους κατοίκους των πόλεων.

Το βασικό συμπέρασμα των ερευνητών είναι ότι το κινεζικό Social Credit System δεν αποτελεί ένα ενιαίο, πανεθνικό «σκορ» που αξιολογεί κάθε πτυχή της ζωής ενός πολίτη. Πρόκειται για ένα σύνολο διαφορετικών συστημάτων, τα οποία μπορούν να χρησιμοποιούν οικονομικά, διοικητικά και στοιχεία συμπεριφοράς για την αξιολόγηση της αξιοπιστίας πολιτών και επιχειρήσεων.

Παράλληλα, η έρευνα του Stanford προειδοποιεί ότι η μεγάλη διακριτική ευχέρεια που έχουν οι τοπικές αρχές στη διαμόρφωση των κανόνων δημιουργεί ζητήματα νομιμότητας, διαφάνειας και πιθανών διακρίσεων, ιδιαίτερα σε βάρος κοινωνικών ομάδων που βρίσκονται ήδη σε μειονεκτική θέση.

Τι ισχύει στην Ευρώπη

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν υπάρχει ένα ενιαίο κρατικό «Social Credit System» αντίστοιχο με το κινεζικό, ούτε ένα κοινό ευρωπαϊκό σκορ που να αξιολογεί συνολικά τους πολίτες.

Υπάρχουν, ωστόσο, εδώ και χρόνια συστήματα πιστωτικής πληροφόρησης και αξιολόγησης της πιστοληπτικής ικανότητας σε ευρωπαϊκό επίπεδο και στα κράτη-μέλη. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, για παράδειγμα, λειτουργεί το AnaCredit, μια εναρμονισμένη βάση δεδομένων με αναλυτικές πληροφορίες για τραπεζικά δάνεια στην ευρωζώνη.

Παράλληλα, η ευρωπαϊκή νομοθεσία αντιμετωπίζει την αξιολόγηση της πιστοληπτικής ικανότητας ως ξεχωριστό και αυστηρά ρυθμιζόμενο πεδίο. Ο ευρωπαϊκός κανονισμός για την τεχνητή νοημοσύνη κατατάσσει ως υψηλού κινδύνου τα συστήματα AI που χρησιμοποιούνται για την αξιολόγηση του credit score ή της πιστοληπτικής ικανότητας φυσικών προσώπων, καθώς τέτοιες αποφάσεις μπορούν να επηρεάσουν την πρόσβαση σε χρηματοδοτικούς πόρους ή βασικές υπηρεσίες.

Ταυτόχρονα, η ευρωπαϊκή νομοθεσία απαγορεύει πρακτικές γενικευμένου social scoring φυσικών προσώπων, όταν η αξιολόγηση βασίζεται σε κοινωνική συμπεριφορά ή χαρακτηριστικά και μπορεί να οδηγήσει σε δυσμενή μεταχείριση που δεν συνδέεται με το πλαίσιο στο οποίο συλλέχθηκαν τα δεδομένα.