Πόλεμος και παραπληροφόρηση

Κατά τη διάρκεια των πρώτων δέκα ημερών του πολέμου με το Ιράν, αναλυτές και ερευνητές των μέσων ενημέρωσης κατέγραψαν μεγάλο αριθμό βίντεο που έγιναν viral και τα οποία είχαν δημιουργηθεί εξ ολοκλήρου με εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης, σχεδιασμένα να μοιάζουν με αυθεντικά στιγμιότυπα από το πεδίο της μάχης.

Συχνά παρουσίαζαν δραματικές εξελίξεις, εκρήξεις, αεροσκάφη ή πυραυλικές επιθέσεις που στην πραγματικότητα δεν συνέβησαν ποτέ. Αυτοί που κάνουν επαλήθευση στοιχείων (fact checkers) σημείωσαν επίσης ότι τέτοια βίντεο διαμοιράζονταν σε πολλές γλώσσες, ενισχύοντας σημαντικά την απήχησή τους. Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι παλιά βίντεο αναδημοσιεύονταν ως «έκτακτες ειδήσεις», ενώ σκηνές από βιντεοπαιχνίδια παρουσιάζονταν ως πραγματικές μάχες.

Παράλληλα, ανακυκλωνόταν ατελείωτο υλικό από προηγούμενες συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή, δημιουργώντας ένα θολό και συχνά παραπλανητικό ενημερωτικό τοπίο. Στην πράξη, ένας παράλληλος πόλεμος εξελίσσεται μακριά από την πρώτη γραμμή. Εκτυλίσσεται όχι μόνο στα παραδοσιακά μέσα αλλά και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ενα πεδίο μάχης πληροφοριών όπου η αλήθεια αμφισβητείται, χειραγωγείται και συχνά εξαφανίζεται.

Στον σύγχρονο πόλεμο, η προπαγάνδα και η παραπληροφόρηση δεν αποτελούν πλέον απλώς συνοδευτικά στοιχεία των συγκρούσεων. Εχουν μετατραπεί σε στρατηγικά όπλα.

Τι έχει αλλάξει σε σχέση με το παρελθόν; Για δεκαετίες, οι κυβερνήσεις έλεγχαν τη ροή των πληροφοριών «εν καιρώ πολέμου» μέσω κρατικών μέσων ενημέρωσης και επίσημων ανακοινώσεων. Σήμερα, αυτό το μονοπώλιο έχει ουσιαστικά εξαφανιστεί. Οποιοσδήποτε διαθέτει ένα έξυπνο κινητό μπορεί να δημοσιεύσει μια «έκτακτη είδηση», την οποία εκατομμύρια άνθρωποι μπορούν να δουν πριν ακόμη οι δημοσιογράφοι ή οι αρμόδιοι αξιωματούχοι προλάβουν να την επαληθεύσουν.

Κατά τη διάρκεια πρόσφατων συγκρούσεων, ψευδή βίντεο, εικόνες που δημιουργήθηκαν με τεχνητή νοημοσύνη και ανακυκλωμένο υλικό εξαπλώνονται παγκοσμίως μέσα σε λίγα λεπτά. Ορισμένες αναρτήσεις προέρχονται από δίκτυα που υποστηρίζονται από κράτη, ενώ άλλες προέρχονται από ανώνυμους λογαριασμούς που επιδιώκουν επιρροή, προσοχή ή απλώς χάος. Το αποτέλεσμα είναι ένα ενημερωτικό βουητό όπου η ταχύτητα υπερτερεί της ακρίβειας και οι αφηγήσεις αλλάζουν πιο γρήγορα από την επαλήθευση των γεγονότων.

Η προπαγάνδα υπήρξε πάντοτε μέρος του πολέμου. Αυτό που έχει αλλάξει είναι ο τρόπος διάδοσής της. Οι αντιμαχόμενες πλευρές οργανώνουν πλέον συντονισμένες διαδικτυακές εκστρατείες με στόχο να:

συσπειρώσουν την κοινωνία τους

υπονομεύσουν το ηθικό του αντιπάλου

επηρεάσουν τη διεθνή κοινή γνώμη

δικαιολογήσουν στρατιωτικές ενέργειες

παρουσιάσουν τους εαυτούς τους ως θύματα ή απελευθερωτές

Διάφοροι παράγοντες καθιστούν την παραπληροφόρηση ιδιαίτερα ισχυρή σε περιόδους πολέμου:

Οι αλγόριθμοι των πλατφορμών επιβραβεύουν τη διάδραση, όχι την ακρίβεια.

Το συναισθηματικό περιεχόμενο διαδίδεται ταχύτερα από τις ουδέτερες αναφορές.

Τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης καθιστούν την παραποίηση ευκολότερη και πιο πειστική.

Η επαλήθευση απαιτεί χρόνο, ενώ οι ψευδείς πληροφορίες διαδίδονται «αστραπιαία».

Σε αυτό το περιβάλλον, ακόμη και τα αξιόπιστα μέσα ενημέρωσης δυσκολεύονται να αντιμετωπίσουν τον όγκο του παραπλανητικού περιεχομένου. Το ερώτημα, λοιπόν, είναι γιατί η παραπληροφόρηση ευδοκιμεί.

Η απάντηση είναι μάλλον απλή: όχι επειδή οι άνθρωποι είναι εύπιστοι, αλλά επειδή είναι άνθρωποι. Ο φόβος, ο θυμός και η αβεβαιότητα μας καθιστούν πιο ευάλωτους σε αφηγήσεις που επιβεβαιώνουν τις πεποιθήσεις μας ή προσφέρουν απλές εξηγήσεις για σύνθετα γεγονότα. Ενας ψευδής ισχυρισμός που επαναλαμβάνεται συχνά μπορεί να αρχίσει να φαίνεται αληθινός ακόμη κι όταν έρχεται σε αντίθεση με επαληθευμένες πληροφορίες.

Οι έρευνες δείχνουν ότι η καλύτερη άμυνα απέναντι στην παραπληροφόρηση «εν καιρώ πολέμου» είναι ένας συνδυασμός ενημέρωσης, κριτικής σκέψης και υπομονής. Σε μια εποχή όπου η πληροφορία χρησιμοποιείται ως όπλο, το κοινό μετατρέπεται αναπόφευκτα σε μέρος του πεδίου μάχης. Ετσι, οι επιλογές που κάνουμε, τι μοιραζόμαστε, τι πιστεύουμε και τι επιλέγουμε να αμφισβητήσουμε αποτελούν ταυτόχρονα μορφή αντίστασης αλλά και καθρέφτη απέναντι στην προπαγάνδα και την παραπληροφόρηση.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών