Τα πολλά πρόσωπα του Λιβάνου

Με το βλέμμα στην ανάφλεξη της Μέσης Ανατολής, προδημοσιεύουμε ένα απόσπασμα από το βιβλίο «Λίβανος» (εκδ. Μεταίχμιο) του Δημήτρη Κούρκουλα, όπου ο συγγραφέας σκιαγραφεί  την ιστορική πολυπλοκότητα και τη γεωπολιτική σημασία της χώρας.

«Είναι αδύνατον να μπορέσει κανείς να κατανοήσει όσα συνέβησαν, όσα συμβαίνουν και όσα πρόκειται να συμβούν στον Λίβανο, αν δεν λάβει υπόψη του τον μοναδικό τρόπο πολιτειακής οργάνωσης της χώρας. Η πολιτική εξουσία κατανέμεται ανάμεσα στις 18 αναγνωρισμένες θρησκευτικές κοινότητες. Αν και το Σύνταγμα του Λιβάνου κατοχυρώνει την ισότητα δικαιωμάτων όλων των πολιτών, μια σειρά από γραπτούς και άγραφους κανόνες εξασφαλίζει την κατανομή της πολιτικής εξουσίας όχι μόνο ανάμεσα σε χριστιανούς και μουσουλμάνους, αλλά και ανάμεσα στις επιμέρους χριστιανικές και μουσουλμανικές ομάδες.

Οι 18 επίσημα αναγνωρισμένες θρησκευτικές κοινότητες μοιράζονται την πολιτική εξουσία στο Κοινοβούλιο, στην κυβέρνηση, στη δημόσια διοίκηση και στη Δικαιοσύνη. Καθεμιά έχει το δικό της νομικό σύστημα και τα δικά της δικαστήρια για θέματα οικογενειακού δικαίου και προσωπικής κατάστασης. Από τις 18 θρησκευτικές κοινότητες οι πέντε είναι μουσουλμανικές: οι Σιίτες, οι Σουνίτες, οι Αλεβίτες, οι Ισμαηλίτες και οι Δρούζοι. Υπάρχουν 12 χριστιανικές θρησκευτικές κοινότητες: οι Μαρωνίτες, οι Ελληνορθόδοξοι, οι Ελληνοκαθολικοί, οι Αρμένιοι ορθόδοξοι, οι Αρμένιοι καθολικοί, οι Λατίνοι, οι Προτεστάντες, οι Ασσύριοι ορθόδοξοι, οι Ασσύριοι καθολικοί, οι Χαλδαίοι, οι Συρορθόδοξοι και οι Συροκαθολικοί. Η 18η αναγνωρισμένη κοινότητα είναι οι Εβραίοι, αν και ελάχιστοι κατοικούν πλέον στον Λίβανο… Αυτό το αναχρονιστικό από πολλές πλευρές σύστημα πολιτειακής οργάνωσης είναι βαθιά ριζωμένο στην κοινωνία του Λιβάνου και πολλές προσπάθειες «εκσυγχρονισμού» του έχουν αποτύχει.

Για όλα τα ανώτατα και ανώτερα πολιτικά και κρατικά αξιώματα ισχύει ο κανόνας τής εκ των προτέρων κατανομής τους ανάμεσα στις 18 επίσημα αναγνωρισμένες θρησκευτικές κοινότητες. Ο πρόεδρος της Δημοκρατίας πρέπει να είναι Μαρωνίτης χριστιανός, ο πρωθυπουργός σουνίτης μουσουλμάνος, ο πρόεδρος του Κοινοβουλίου σιίτης μουσουλμάνος και ο αντιπρόεδρος του Κοινοβουλίου Ελληνορθόδοξος χριστιανός. Κάθε θρησκευτική κοινότητα διαθέτει ορισμένο αριθμό αποκλειστικών θέσεων στον στρατό και τη δημόσια διοίκηση.

Με την αποφοίτηση από τη σχολή δικαστών, για παράδειγμα, οι τοποθετήσεις εξαρτώνται τόσο από την επίδοση των αποφοίτων όσο και από το θρήσκευμά τους. Παρόμοιο σύστημα κατανομής ανάλογα με τη θρησκευτική ομάδα ισχύει και για την επιλογή των διπλωματών για πρεσβευτικές αποστολές. Οι 128 έδρες του Κοινοβουλίου κατανέμονται εξίσου μεταξύ χριστιανών και μουσουλμάνων, αλλά και αναλογικά μεταξύ των κοινοτήτων σε καθεμιά από τις δύο θρησκευτικές ομάδες. Οι Μαρωνίτες διαθέτουν 34 έδρες, οι Ελληνορθόδοξοι 14, οι Ελληνοκαθολικοί 8, οι Αρμένιοι ορθόδοξοι 5, οι Αρμένιοι καθολικοί 1, οι Προτεστάντες 1 και οι υπόλοιπες χριστιανικές μειονότητες 1 έδρα. Στην πλευρά των μουσουλμάνων οι Σουνίτες δικαιούνται 27 έδρες, 27 δικαιούνται και οι Σιίτες, οι Δρούζοι 8 και οι Αλεβίτες 2.

Στη βιβλιογραφία το ιδιόμορφο σύστημα πολιτειακής οργάνωσης του Λιβάνου ορίζεται ως «confessionalism» και μεταφράζεται ως «ομολογητισμός». Ομολογητισμός είναι η θεσμοθέτηση διαφορετικών θρησκευτικών κοινοτήτων και η εκπροσώπησή τους στους πολιτικούς φορείς. Το σύστημα έχει τις ρίζες του στις αιματηρές συγκρούσεις ανάμεσα στις διάφορες κοινότητες ήδη από τον 19ο αιώνα, που συχνά υποδαυλίζονταν από τις μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις που είχαν αρχίζει να ανταγωνίζονται για τον έλεγχο της Μέσης Ανατολής μετά τη διαφαινόμενη κατάρρευση της Oθωμανικής Αυτοκρατορίας […]

Το ισχύον σύστημα πολιτικής οργάνωσης δεν βασίζεται στην αρχή της πλειοψηφίας που ισχύει στις δυτικές φιλελεύθερες δημοκρατίες και αμφισβητήθηκε έντονα από τους διαδηλωτές που βγήκαν στους δρόμους το 2019-2020 διαμαρτυρόμενοι για τη χρεοκοπία του λιβανέζικου κράτους και των τραπεζών. Θεωρήθηκε, δικαίως, εμπόδιο στην εύρυθμη λειτουργία των θεσμών και μία από τις κύριες αιτίες της διαφθοράς που υπονομεύει τη χώρα. Μέχρι στιγμής, πάντως, δεν έχει διαφανεί κάποια προοπτική αλλαγής του συστήματος. Οι υπερασπιστές του ισχύοντος συστήματος εξακολουθούν να το βλέπουν ως τον ελάχιστο κοινό παρονομαστή που επιτρέπει σε μια πολυθρησκευτική κοινωνία να βιώνει μια μορφή ενότητας και να αποτρέπει την κυριαρχία μιας θρησκευτικής κοινότητας έναντι των υπολοίπων».

Live οι εξελίξεις: