«Ανακρίνοντας» τους πίνακες του Φράνσις Μπέικον

Με αφορμή την κυκλοφορία στα ελληνικά του βιβλίου Ο θάνατος του Φράνσις Μπέικον του Μαξ Πόρτερ (εκδ. Σαιξπηρικόν, μτφ. Θωμάς Συμεωνίδης), ενός ιδιότυπου λογοτεχνικού έργου που κινείται στο μεταίχμιο της πεζογραφίας, της ποίησης και του δοκιμίου, συνομιλήσαμε με τον βρετανό συγγραφέα για τη σχέση της γραφής με τη ζωγραφική, για την έννοια της μορφής και της σωματικότητας, αλλά και για το πώς η λογοτεχνία μπορεί να προσεγγίσει το τέλος της ζωής χωρίς να το εξηγήσει ή να το εξωραΐσει. Η συνέντευξη που ακολουθεί λειτουργεί ως ένα ακόμη «κάδρο» του βιβλίου: μια συζήτηση για την τέχνη, τη θνητότητα και την εμπειρία της θέασης.

Το Ο θάνατος του Φράνσις Μπέικον κινείται ανάμεσα στη λογοτεχνία και τις εικαστικές τέχνες. Τι σας οδήγησε σε αυτή την υβριδική μορφή;

Μου είναι απολύτως φυσική. Το έργο μου ήταν πάντοτε υβριδικό· μου αρέσει να συνδυάζω διαφορετικές λογοτεχνικές φόρμες. Εχω σπουδάσει Ιστορία της Τέχνης, οπότε οι ιδέες που προέρχονται από τον χώρο των εικαστικών βρίσκονται πάντα στον πυρήνα της γραφής μου. Νομίζω ότι ήθελα να χρησιμοποιήσω τη μυθοπλασία για να «ανακρίνω» τους πίνακες με τρόπους που ούτε η θεωρία ούτε η καθαρή οπτική ανάλυση μπορούν να επιτύχουν. Με ελκύει αυτή η ολίσθηση ανάμεσα στα πράγματα: εδώ, ανάμεσα στους ίδιους τους πίνακες, στους φανταστικούς τους αντίστοιχους, στο βιογραφικό υλικό και σε κάτι καινούργιο, ανοίκειο, που γεννιέται μέσα στα κενά.

Εχει ειπωθεί ότι το βιβλίο δεν γράφει για τον Μπέικον, αλλά γράφει όπως ζωγράφιζε εκείνος. Πώς μεταφράσατε μια τόσο σωματική, σπλαχνική εικαστική γλώσσα σε λέξεις;

Προσπάθησα να αναπαραγάγω στη γλώσσα τη σωματικότητα των πινάκων – όχι μόνο ως προς την ανθρώπινη μορφή (με τις οσμές, τις αισθήσεις, τις γεύσεις, τα υγρά, τη μυϊκή ύλη), αλλά και ως προς την ίδια την επιφάνεια. Ετσι, η γλώσσα απλώνεται, αραιώνει, χτενίζεται, διακόπτεται απότομα, γίνεται ξαφνικά απολύτως καθαρή. Οπως και στους πίνακες, υπάρχουν παραθέματα και αναφορές: άλλες φορές ρητές, άλλες υπαινικτικές. Η ιστορία της τέχνης αναδύεται πότε πότε, όπως συνέβαινε και στον ίδιο τον Μπέικον, ενώ άλλες φορές επιδίωκα ένα καθαρά αφηρημένο αίσθημα σάρκας, πόνου ή πείνας. Και πάντα, επειδή πρόκειται για τον Μπέικον, με απασχολεί η σχέση της ανθρώπινης μορφής με την επιφάνεια ή τον χώρο μέσα στον οποίο συγκρατείται, καρφώνεται ή παγιδεύεται.

Το κείμενο ισορροπεί ανάμεσα στο χιούμορ, τη σκληρότητα και το γκροτέσκο. Ηταν αυτό μια συνειδητή αντανάκλαση της αισθητικής του Μπέικον;

Ναι. Χάρηκα πολύ όταν αναγνώστες μού είπαν ότι το βιβλίο «τους θύμισε τον Μπέικον». Οχι με εικονογραφικό τρόπο, αλλά αισθητηριακά. Το να αφαιρέσει κανείς το χιούμορ από τον Μπέικον θα ήταν μια πολύ κακή επιλογή – όπως θα ήταν λάθος να προσποιηθεί ότι ο Μπέκετ δεν είναι αστείος. Είτε το χιούμορ είναι φθηνό είτε βασίζεται σε λογοπαίγνιο είτε είναι βαθιά υπαρξιακό, παραμένει ενεργό στοιχείο. Ελπίζω η σκληρότητα να αποτελεί οργανικό μέρος αυτού του χιούμορ· μια σκοτεινή συμφιλίωση με το γεγονός ότι είμαστε όλοι κρέας. Ηθελα να προκύπτει λοξά, να αναβλύζει από μέσα και όχι να εκτίθεται επιφανειακά.

Γιατί επιλέξατε τις τελευταίες ώρες της ζωής του καλλιτέχνη ως αφηγηματικό πλαίσιο;

Με ενδιαφέρει ιδιαίτερα η παρηγορητική φροντίδα. Νομίζω ότι η σκηνή του επιθανάτιου κρεβατιού είναι ένας θαυμαστός τόπος συνάντησης της αδυναμίας και της φροντίδας, της πίστης και της εμπιστοσύνης. Μου αρέσουν τα ρέκβιεμ ως αφηγηματικό σχήμα. Και με γοητεύει η ιδέα ότι ένας καλλιτέχνης έχει την ευκαιρία, στο τέλος, να δει το έργο του και να στοχαστεί τις χειρονομίες του μέσα στον καθαρό, εξομολογητικό χώρο της σχέσης ασθενούς και φροντιστή. Πρόκειται για ένα σχεδόν θρησκευτικό περιβάλλον, στο οποίο ρίχνονται κοσμικές ψυχές – και εκεί εντοπίζω τεράστιο δραματικό δυναμικό.

Τι θα θέλατε να αποκομίσουν οι σύγχρονοι αναγνώστες από αυτή τη συνάντηση λογοτεχνίας, τέχνης και θνητότητας;

Θα ήθελα να αισθανθούν ότι πρόκειται για κάτι ασυνήθιστο, κάτι που πλησιάζει περισσότερο την εμπειρία της θέασης ενός έργου τέχνης παρά την ανάγνωση ενός βιβλίου για αυτό. Να σκεφτούν την αίσθηση και τη μορφή. Και, ιδανικά, να φύγουν με την επιθυμία να σταθούν μπροστά σε πίνακες και να τους κοιτάξουν – για πολλή ώρα.

Max Porter

Ο θάνατος του Φράνσις Μπέικον

Εισαγωγή – Μτφ.: Θωμάς Συμεωνίδης

Εκδ. Σαιξπηρικόν 2024, σελ. 102

Τιμή 12 ευρώ