Πλανητική ανατροπή στον Άρη: Οι καταιγίδες σκόνης που «έκλεψαν» το νερό του

Ο Άρης δεν ήταν πάντα ο παγωμένος και άνυδρος κόσμος που γνωρίζουμε σήμερα. Γεωλογικά στοιχεία δείχνουν ότι πριν από δισεκατομμύρια χρόνια διέθετε ποτάμια, λίμνες και πιθανώς ωκεανούς που θα μπορούσαν να καλύψουν μεγάλο μέρος της επιφάνειάς του. Το μεγάλο ερώτημα της πλανητικής επιστήμης παραμένει: πού χάθηκε όλο αυτό το νερό;

Μια νέα διεθνής επιστημονική έρευνα έρχεται να δώσει μια απρόσμενη απάντηση, υποδεικνύοντας ότι υπεύθυνες μπορεί να είναι ισχυρές και ιδιαίτερα τοπικές καταιγίδες σκόνης. Τα ευρήματα βασίζονται σε παρατηρήσεις τριών διαφορετικών διαστημικών αποστολών που κατέγραψαν ένα εξαιρετικά έντονο φαινόμενο το καλοκαίρι του 2023, κατά το λεγόμενο «αρειανό έτος 37».

Τα δεδομένα προήλθαν από το πρόγραμμα ExoMars της Ευρωπαϊκής Διαστημικής Υπηρεσίας, την αποστολή Hope των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και το Mars Reconnaissance Orbiter της NASA. Ο συνδυασμός των μετρήσεων αποκάλυψε κάτι που δεν είχε παρατηρηθεί ξανά με τέτοια ένταση.

Κατά τη διάρκεια μιας σύντομης αλλά εξαιρετικά ισχυρής καταιγίδας σκόνης στο βόρειο ημισφαίριο του Άρη, οι επιστήμονες κατέγραψαν δραματική αύξηση της ποσότητας υδρατμών στην ατμόσφαιρα. Σε ορισμένες περιοχές οι τιμές ήταν έως και δέκα φορές υψηλότερες από το φυσιολογικό. Λίγες ημέρες αργότερα, εντοπίστηκαν ασυνήθιστα μεγάλες συγκεντρώσεις υδρατμών σε ύψη άνω των 40 χιλιομέτρων, κυρίως στα βόρεια γεωγραφικά πλάτη.

Εκεί αρχίζει η κρίσιμη διαδικασία απώλειας νερού. Σε τόσο μεγάλα υψόμετρα, η υπεριώδης ακτινοβολία του Ήλιου διασπά τα μόρια του νερού σε οξυγόνο και υδρογόνο. Το ελαφρύ υδρογόνο μπορεί εύκολα να ξεφύγει από τη βαρύτητα του Άρη και να χαθεί οριστικά στο διάστημα. Οι επιστήμονες πράγματι παρατήρησαν αύξηση της ποσότητας υδρογόνου που «διέφευγε» μετά την καταιγίδα, επιβεβαιώνοντας τη διαδικασία.

Μέχρι σήμερα οι πλανητικοί επιστήμονες πίστευαν ότι αυτός ο μηχανισμός λειτουργούσε κυρίως κατά τις θερμότερες εποχές του νότιου ημισφαιρίου του Άρη, όταν η τροχιά του πλανήτη τον φέρνει πιο κοντά στον Ήλιο. Η νέα μελέτη όμως δείχνει ότι και το βόρειο ημισφαίριο μπορεί να συμβάλλει σημαντικά στην απώλεια νερού, διευρύνοντας χρονικά τις περιόδους κατά τις οποίες ο Άρης χάνει υγρασία από την ατμόσφαιρά του.

Η ανακάλυψη αμφισβητεί τα υπάρχοντα κλιματικά μοντέλα του πλανήτη, καθώς υποδηλώνει ότι ακόμη και σύντομες αλλά εξαιρετικά έντονες καταιγίδες μπορούν να έχουν μακροπρόθεσμες συνέπειες. Οι καταιγίδες σκόνης στον Άρη δεν είναι σπάνιες. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούν να καλύψουν ολόκληρο τον πλανήτη, όμως τα νέα στοιχεία δείχνουν ότι ακόμη και τοπικά φαινόμενα μπορεί να είναι εξίσου καταστροφικά για την ατμοσφαιρική ισορροπία.

Οι ερευνητές επισημαίνουν επίσης ότι στο μακρινό παρελθόν ο άξονας περιστροφής του Άρη πιθανότατα είχε πολύ μεγαλύτερη κλίση από τη σημερινή. Αυτό θα μπορούσε να δημιουργεί θερμότερες περιόδους και συχνότερες ακραίες καταιγίδες σκόνης, επιταχύνοντας δραματικά τη μεταφορά υδρατμών προς την ανώτερη ατμόσφαιρα.

Η υπόθεση αυτή ίσως βοηθήσει να εξηγηθεί μια από τις μεγαλύτερες αντιφάσεις στην ιστορία του πλανήτη: πώς ένας κόσμος που φαίνεται να είχε αρκετό νερό ώστε να σχηματίσει ωκεανούς εκατοντάδων μέτρων βάθους μετατράπηκε σε μια παγωμένη έρημο.

Αν επιβεβαιωθεί, ο μηχανισμός των καταιγίδων σκόνης θα μπορούσε να αποτελεί έναν από τους βασικούς «διαδρόμους διαφυγής» του νερού του Άρη, δείχνοντας ότι η απώλειά του δεν ήταν αποτέλεσμα ενός μόνο γεγονότος αλλά μιας αργής, επαναλαμβανόμενης διαδικασίας που συνεχίζεται ακόμη και σήμερα.

Για τους επιστήμονες, η κατανόηση αυτής της εξέλιξης δεν αφορά μόνο το παρελθόν του Κόκκινου Πλανήτη. Αποτελεί και κλειδί για την αναζήτηση ζωής εκτός Γης, αλλά και για την κατανόηση του πώς οι πλανήτες μπορούν να χάσουν — ή να διατηρήσουν — τις συνθήκες που κάνουν έναν κόσμο κατοικήσιμο.