«Τώρα μπορούμε να δούμε το θάρρος τους»: Αφιέρωμα του Guardian στους 200 που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή

Ιδιαίτερη αίσθηση έχει προκαλέσει στα διεθνή ΜΜΕ η ανακάλυψη και η επικείμενη απόκτηση φωτογραφιών από την εκτέλεση των 200 Ελλήνων στο Σκοπευτήριο Καισαριανής την 1η Μαΐου 1944.

Τα ιστορικά ντοκουμέντα, που ήρθαν στο «φως» έπειτα από δεκαετίες αφάνειας όταν εμφανίστηκαν προς πώληση σε διαδικτυακή πλατφόρμα δημοπρασιών, θεωρούνται εξαιρετικής σημασίας. Διεθνή μέσα ενημέρωσης αναδεικνύουν την αξία τους, επισημαίνοντας ότι πρόκειται για σπάνιο οπτικό υλικό από ένα από τα πιο αποτρόπαια εγκλήματα της ναζιστικής Κατοχής στην Ελλάδα.

Η βρετανική εφημερίδα The Guardian φιλοξενεί εκτενές ρεπορτάζ, υπογραμμίζοντας ότι πρόκειται για τις πρώτες γνωστές φωτογραφίες που «δίνουν πρόσωπο» στους ανθρώπους που οδηγήθηκαν στην εκτέλεση. Το δημοσίευμα περιγράφει τις συνθήκες υπό τις οποίες πραγματοποιήθηκε το μαζικό έγκλημα, φωτίζοντας μια από τις πιο σκοτεινές σελίδες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.

Διαβάστε το δημοσίευμα της βρετανικής εφημερίδας:

Στο γραφείο του γεμάτο βιβλία, ο Βαγγέλης Σακκάτος κοιτάζει τις εικόνες των ανδρών που στέκονται μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα. Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς του 1944 τον στοιχειώνουν από τότε που ήταν παιδί.

«Ο ηρωισμός τους ήταν υλικό για μύθο», λέει ο βετεράνος αριστερός, κοιτώντας τις φωτογραφίες που κυριάρχησαν στον ελληνικό Τύπο τις τελευταίες ημέρες με ένα μείγμα οργής και δέους. «Μπορεί να πέρασαν τα χρόνια, αλλά δεν έχω ξεχάσει».

Στα 96 του, ο Σακκάτος δεν φανταζόταν ότι θα ερχόταν η στιγμή που θα μπορούσε να «βάλει πρόσωπα» στους πρωταγωνιστές μιας τραγωδίας που έμεινε στην ιστορία ως μία από τις χειρότερες θηριωδίες της ναζιστικής κατοχής. Οι 200 κομμουνιστές που εκτελέστηκαν στο σκοπευτήριο της Καισαριανής, σε απόσταση μικρότερη του ενός μιλίου από το διαμέρισμά του, σκοτώθηκαν ως αντίποινα για τη δολοφονία ενός Γερμανού στρατηγού από αντάρτες λίγες ημέρες νωρίτερα.

Οι φωτογραφίες δείχνουν τους άνδρες να περπατούν προς το σκοπευτήριο της Αθήνας με το κεφάλι ψηλά, κοιτάζοντας αγέρωχα την κάμερα. Λέγεται πως οδηγήθηκαν στον θάνατο τραγουδώντας αντάρτικα τραγούδια, σε μια ύστατη πράξη αντίστασης.

«Αυτό ακούγαμε πάντα», λέει ο Σακκάτος, που για χρόνια αγωνίστηκε μαζί με άλλους αριστερούς για την ανέγερση μνημείου στη μνήμη τους. «Και τώρα βλέπουμε αυτό το θάρρος μπροστά στα μάτια μας».

Μέχρι την περασμένη εβδομάδα, όταν οι φωτογραφίες αναρτήθηκαν στο eBay από τον Βέλγο συλλέκτη Τιμ ντε Κράεν, ειδικευμένο σε αντικείμενα της Τρίτης Ράιχ, δεν ήταν γνωστό αν υπήρχαν τέτοιες εικόνες. Χωρίς οπτικά τεκμήρια, η μαρτυρία για τις τελευταίες στιγμές των κομμουνιστών βασιζόταν στις σημειώσεις που είχαν πετάξει από τα φορτηγά καθώς οδηγούνταν στον θάνατο από το στρατόπεδο του Χαϊδαρίου.

Την Παρασκευή, έπειτα από έντονες αντιδράσεις, το Υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε ότι υπέγραψε προκαταρκτική συμφωνία με τον Ντε Κράεν για την αγορά των φωτογραφιών, οι οποίες αποσύρθηκαν από την πώληση. Οι εκτυπώσεις, που πιστεύεται ότι τραβήχτηκαν από τον υπολοχαγό του Βέρμαχτ Χέρμαν Χόιερ, χαρακτηρίστηκαν «τεκμήριο εξαιρετικής ιστορικής σημασίας».

Λίγα γεγονότα έχουν χαραχθεί τόσο βαθιά στη συλλογική μνήμη ενός έθνους που υπέστη περισσότερα από τρία χρόνια γερμανικής κατοχής. Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς – κορύφωση της κομμουνιστικής αντίστασης κατά των ναζί – ενέπνευσαν ποιητές, ζωγράφους, σκηνοθέτες και τραγουδοποιούς.

«Άλλο να ακούς για το θάρρος τους και άλλο να το βλέπεις», λέει ο Γιάννης Έρης, εθελοντής του ΚΚΕ που ξεναγεί επισκέπτες στο σκοπευτήριο και το μουσείο Εθνικής Αντίστασης της Καισαριανής. «Ξέρουμε πλέον ότι στάθηκαν μπροστά στο απόσπασμα με υπερηφάνεια, υψώνοντας τις γροθιές τους. Το προηγούμενο βράδυ είχαν φροντίσει να πλυθούν και να ξυριστούν. Δεν φοβήθηκαν τον θάνατο· τον είδαν ως τιμή».

Οι εκτελέσεις έγιναν λίγους μήνες πριν την αποχώρηση των γερμανικών δυνάμεων από την Ελλάδα, τον Οκτώβριο του 1944. Ο Χόιερ, που υπηρετούσε στη χώρα από το 1943, θεωρείται ότι ανήκε σε μονάδα του υπουργείου Προπαγάνδας του Γκέμπελς, που κατέγραφε τη ζωή στις κατεχόμενες περιοχές. «Οι εικόνες μάς επιτρέπουν να δούμε το δράμα της κατεχόμενης Ελλάδας και μέσα από τα μάτια του κατακτητή», ανέφερε σε δήλωσή της η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη.

Η συλλογή εκτιμάται ότι περιλαμβάνει 262 φωτογραφίες, ορισμένες με τη χειρόγραφη σημείωση «Aten 1.5.44». Ιστορικοί επισημαίνουν ότι η ανακάλυψή τους θα ενισχύσει την έρευνα για τα ναζιστικά εγκλήματα και θα αναζωπυρώσει τη συζήτηση για τον εμφύλιο πόλεμο του 1946-49 που ακολούθησε την απελευθέρωση.

Για δεκαετίες, το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΚΚΕ) ήταν εκτός νόμου και η μνήμη γεγονότων όπως οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς παρέμενε απαγορευμένη, εν μέρει επειδή η πρόσβαση σε χώρους όπως το Σκοπευτήριο της Καισαριανής ήταν περιορισμένη. Μέχρι την κατάρρευση της στρατιωτικής δικτατορίας το 1974, διαδοχικές δεξιές κυβερνήσεις περιθωριοποιούσαν τον ρόλο που διαδραμάτισε η αριστερά στην Αντίσταση κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Τις τελευταίες ημέρες, συγγενείς θυμάτων που αναγνώρισαν προγόνους τους στις φωτογραφίες έχουν βγει δημόσια, ζητώντας να αναγνωριστούν επιτέλους τα γεγονότα αυτής της τραυματικής περιόδου.

«Επιτέλους, έχουμε οπτική επιβεβαίωση αυτού που στοιχειώνει την ελληνική αριστερά εδώ και δεκαετίες», δηλώνει ο Κωστής Καρπόζηλος, καθηγητής Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. «Οι εικόνες αυτές θα ανοίξουν τον δρόμο για μια αναγκαία συζήτηση γύρω από την πολιτική της μνήμης στη σύγχρονη Ελλάδα, η οποία για πολύ καιρό επισκιαζόταν από τις διαιρέσεις του Εμφυλίου».

Ενδεικτικός του κλίματος έντασης ήταν ο βανδαλισμός της μαρμάρινης πλάκας που τιμά τη μνήμη των 200 από ακροδεξιούς μέσα σε λίγες ώρες από τη δημοσιοποίηση των φωτογραφιών το περασμένο Σαββατοκύριακο.

Την Παρασκευή, το μνημείο μπροστά στον τοίχο όπου εκτελέστηκαν οι άνδρες είχε καλυφθεί από σωρό κόκκινων γαρυφάλλων, ένδειξη – όπως σημειώνουν αρμόδιοι – της αυξημένης προσέλευσης πολιτών που θέλησαν να αποτίσουν φόρο τιμής.

«Υπήρξε τεράστια συναισθηματική ανταπόκριση σε αυτές τις εικόνες», εξηγεί ο Αναστάσης Γκίκας από το Τμήμα Ιστορίας της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος. «Δεχόμαστε καταιγισμό τηλεφωνημάτων από απογόνους των νεκρών συντρόφων μας που ζητούν να επιστρέψουν οι φωτογραφίες στην Ελλάδα. Εδώ ανήκουν και εδώ πρέπει να εκτεθούν δημόσια, ώστε να μπορούν όλοι να τις δουν».

Πηγή: Guardian