Το βάρος της ιστορίας

Στην αριστουργηματική – και συχνά παραγνωρισμένη καθώς είναι ανάμεσα στον μνημειώδη «Θίασο» και τον επίσης μνημειώδη «Μεγαλέξανδρο» – ταινία του Θόδωρου Αγγελόπουλου «Κυνηγοί» το βασικό αφηγηματικό εύρημα είναι η εύρεση στα χιόνια του πτώματος ενός αντάρτη του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας, που παραδόξως έχει διατηρηθεί άθικτο («το αίμα δείχνει φρέσκο» είναι μια επαναλαμβανόμενη διαπίστωση), που λειτουργεί ως αφετηρία για μια απεικόνιση όλων των τρόπων που το μετεμφυλιακό σύστημα εξουσίας διαμορφώθηκε και επί της ουσίας διατηρήθηκε και μετά τη Μεταπολίτευση. Οτι η ταινία καταλήγει με την επιλογή το πτώμα να ξαναθαφτεί στα χιόνια δείχνει ακριβώς πως η ιστορία είναι κάτι παραπάνω από την απλή μνήμη και γι’ αυτό μπορεί να είναι και παραπάνω από ενοχλητική.

Στη μεθεπόμενη ταινία του Αγγελόπουλου, το «Ταξίδι στα Κύθηρα», βασικό νήμα είναι ο τρόπος που ο αντάρτης που επιστρέφει στη χώρα από την πολιτική προσφυγιά, που τον ερμηνεύει συγκλονιστικά ο Μάνος Κατράκης, διαπιστώνει ότι εξακολουθεί να μην έχει θέση σε αυτή, παρά την υποτιθέμενη εθνική συμφιλίωση και τη μετάβαση από τα ερωτήματα του «διχασμού» σε αυτά της «ανάπτυξης». Το τέλος της ταινίας, όπου εγκαταλείπεται στον μη τόπο μιας σχεδίας, υπογραμμίζει ακριβώς αυτή τη δυσκολία πραγματικής αναμέτρησης με την ιστορία και το βάθος του τραύματός της.

Κάτι που καταγράφηκε και πρόσφατα στο πώς αντιμετωπίστηκε σε τμήμα της δημόσιας σφαίρας – κυρίως της άτυπης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, που κάποιες φορές δεν είναι μόνο «τοξική» αλλά και πιο αντιπροσωπευτική – η εύρεση των φωτογραφιών που απεικονίζουν ορισμένους από αυτούς που εκτελέστηκαν την Πρωτομαγιά του 1944. Γιατί μπορεί να έγιναν αναφορές στη σημασία των συγκεκριμένων φωτογραφιών ως τεκμηρίων της εθνικής ιστορίας, όμως υπήρξε και η υπενθύμιση ότι εκείνη η εκτέλεση ανθρώπων, οι περισσότεροι εκ των οποίων βρέθηκαν κρατούμενοι των κατακτητών ως αποτέλεσμα της αντικομμουνιστικής «συνέχειας του κράτους», συνδυάστηκε με την υπόμνηση – που αναφέρεται στην ίδια την ανακοίνωση του γερμανού στρατιωτικού διοικητή – ότι «Ελληνες εθελονταί εφόνευσαν αυτοβούλως άλλους κομμουνιστάς».

Το γεγονός ότι η μεταξική δικτατορία – που εσχάτως τυγχάνει διαφόρων προσπαθειών «ιστορικής αποκατάστασης» – παρέδωσε πολιτικούς κρατούμενους στους κατακτητές, όπως και το γεγονός ότι δεν δολοφονούσαν μόνο οι Γερμανοί, αλλά και τα Τάγματα Ασφαλείας και υπηρεσίες ασφαλείας στελεχωμένες από Ελληνες (όπως η διαβόητη «Ειδική Ασφάλεια»), αλλά και η διαπίστωση ότι ο δωσιλογισμός εν τέλει όχι μόνο δεν διώχτηκε αλλά στελέχωσε το μετεμφυλιακό σύστημα εξουσίας, απλώς υπογραμμίζουν το ίδιο το γεγονός ότι στην Ελλάδα της Κατοχής ξεκίνησε μια εμφύλια σύγκρουση που αφορούσε το μέλλον της χώρας και το είδος της κοινωνικής οργάνωσης που θα είχε. Ενα βαθύ ιστορικό ρήγμα που σε τελική ανάλυση είχε να κάνει με το εάν την εξουσία θα είχαν στρώματα συνηθισμένα να είναι κυρίαρχα – έως και σήμερα… – ή όλο το φάσμα των «από κάτω». Ενα ρήγμα που παρά τις μεγάλες αλλαγές στην ελληνική κοινωνία έκτοτε παραμένει ενεργό.