Άρης Μπαλής: «Η διαρκής τραμπάλα ανάμεσα στη δημιουργικότητα και την αμφιβολία»

Αυταρχικός και ιδιοφυής, απαιτητικός και ευάλωτος, εξαντλημένος αλλά και εμπνευσμένος. Αυτές είναι μόνο μερικές από τις αντιθέσεις που μπορεί να διακρίνει κανείς στον περίτεχνο ιστό του ανελέητα διεισδυτικού έργου του Μαρκ Ρέιβενχιλ «Μπεν και Ιμο». Ο σπουδαίος συγγραφέας ακτινογραφεί τη σχέση αμοιβαίας εξάρτησης ανάμεσα στον Μπέντζαμιν Μπρίτεν και την Ιμοτζεν Χολστ, που σημάδεψε καθοριστικά τη δημιουργική τους πορεία. Αυτή η υψηλής έντασης δημιουργία είναι η πρώτη παραγωγή της Εναλλακτικής Λυρικής Σκηνής για το 2026, σε μετάφραση και σκηνοθεσία Γιώργου Σκεύα.

Το 1952, η στέψη της βασίλισσας Ελισάβετ ήταν το σπουδαίο γεγονός στη Γηραιά Αλβιώνα και έπρεπε να τιμηθεί με κάθε τρόπο. Μέσα σε αυτό το πανηγυρικό κλίμα και με χρονικό περιθώριο εννέα μηνών ανατέθηκε στον Μπέντζαμιν Μπρίτεν να συνθέσει μια όπερα, η οποία είχε σαφώς εθνικές διαστάσεις. Στο πλευρό του επέλεξε να έχει ως βοηθό την Ιμοτζεν Χολστ, κόρη του συνθέτη Γκούσταβ Χολστ, επίσης καταξιωμένη συνθέτρια και μουσικοπαιδαγωγό. Το δύσκολο έργο της ήταν να βάζει τάξη στον καταιγισμό ιδεών του, να τιθασεύσει τον δημιουργικό του οίστρο.

Ετσι, από αυτόν τον στρόβιλο των μουσικών ιδεών γεννήθηκε η «Γκλοριάνα», που είχε ως θέμα την προκάτοχο της Ελισάβετ Α’. Πρόκειται όμως στην ουσία για μια ιστορία η οποία αντανακλά μια σχέση γεμάτη πάθος, ένταση και δημιουργικότητα, που υπερβαίνει το ίδιο το έργο που δημιουργήθηκε το 2013 για το BBC3, σε ραδιοφωνική μορφή, με αφορμή τα εκατό χρόνια από τη γέννηση του Μπέντζαμιν Μπρίτεν. Δέκα χρόνια μετά, ο Μαρκ Ρέιβενχιλ το μεταφέρει στη σκηνή. Ετσι, το 2024 παρουσιάζεται από τη Royal Shakespeare Company στο Swan Theatre και το 2025 στο Orange Tree του Λονδίνου.

Ο Ρέιβενχιλ τοποθετεί τη δράση στο σπίτι του Μπρίτεν στο Ολντμπρο, το 1952, και επιχειρεί να σκιαγραφήσει τη σχέση του με την Ιμοτζεν Χολστ μέσα από τα ημερολόγιά της και το αρχειακό υλικό του Ιδρύματος Τεχνών Μπρίτεν – Πίαρς. Στις σελίδες των ημερολογίων υπάρχουν αναφορές που περιλαμβάνουν και τον Πίτερ Πίαρς, τον τενόρο και σύντροφο του Μπρίτεν, ο οποίος όμως δεν εμφανίζεται ποτέ στη σκηνή. Την αντιφατική και σύνθετη προσωπικότητα του Μπέντζαμιν Μπρίτεν θα μεταφέρει στη σκηνή ο Αρης Μπαλής – με την Αγγελική Παπαθεμελή ως Ιμο –, ο οποίος μελετώντας τον ρόλο χαρακτήρισε ως πιο απαιτητική πτυχή του την αφιλτράριστη εκδήλωση της ανασφάλειας του βρετανού συνθέτη. «Ο τρόπος, δηλαδή, που βγάζει την καλλιτεχνική ανασφάλειά του στους απέναντί του και ο οποίος δεν συνυπολογίζει τον αντίκτυπο που μπορεί να έχει. Ο Μπέντζαμιν Μπρίτεν, όπως τον έχει γράψει ο Μαρκ Ρέιβενχιλ, λειτουργεί σαν ένα παιδί που δεν έχει μεγαλώσει ποτέ ή σαν έναν μεγάλο άνθρωπο που έχει συμπεριφορά παιδιού».

Υπάρχει κάποιο σημείο του έργου στο οποίο νιώσατε ότι «συναντιέστε» προσωπικά με τον Μπρίτεν;

Το κομμάτι της αγωνίας και της αμφιβολίας για την καλλιτεχνική δημιουργία. Νομίζω ότι είναι κάτι πολύ κοντινό σε όλους τους καλλιτέχνες, ανεξαρτήτως του πεδίου στο οποίο λειτουργούν, οπότε αυτό, ναι, ήταν ένα πεδίο συνάντησης.

Η σχέση του Μπεν με την Ιμοτζεν Χολστ εξελίσσεται από επαγγελματική συνεργασία σε έναν στενό δεσμό. Με ποιους τρόπους αποτυπώνεται αυτή η εξέλιξη στη σκηνική δράση;

Στο έργο παρακολουθούμε ένα διάστημα εννέα μηνών, από την πρώτη συνάντηση της Ιμοτζεν Χολστ με τον Μπέντζαμιν Μπρίτεν που έρχεται στο Ολντμπρο ώστε να τον βοηθήσει στη σύνθεση της «Γκλοριάνα» μέχρι και την 8η Ιουνίου που είναι η ημέρα παρουσίασης της όπερας. Οπότε μέσα σε αυτούς τους εννιά μήνες κυοφορίας της όπερας βλέπουμε ταυτόχρονα πώς η σχέση τους εξελίσσεται, πώς βαθαίνει και πώς περνάει από διάφορα στάδια συγκλίσεων και αποκλίσεων. Με άξονα πάντα την «Γκλοριάνα».

Αν έπρεπε να συνοψίσετε σε μία φράση τι πραγματεύεται τελικά αυτό το έργο πέρα από τη μουσική, ποια θα ήταν αυτή;

Το έργο μιλάει για τη μουσική ακριβώς γιατί η μουσική είναι πολύ περισσότερα πράγματα από μουσική.

Οι αμφιβολίες και οι φόβοι του δημιουργού βρίσκονται στον πυρήνα του έργου. Ως καλλιτέχνης σήμερα, σε ποιον βαθμό αναγνωρίζετε τον εαυτό σας στις αμφιβολίες που εκφράζει το έργο;

Είναι, κατά κάποιον τρόπο, μια γνώριμη συνθήκη της καλλιτεχνικής διαδικασίας αυτή: η διαρκής τραμπάλα ανάμεσα στη δημιουργικότητα και την αμφιβολία. Δεδομένου ότι η καλλιτεχνική διαδικασία οφείλει να μη βαδίζει με βεβαιότητες, την αμφιβολία πρέπει να την αποδεχτείς και να περπατήσεις μαζί της χέρι χέρι. Αλλιώς ο πανικός θα σε πνίξει.

Ο φόβος της αποτυχίας και το αίσθημα ότι «δεν είσαι ποτέ αρκετός», θέματα που διαπερνούν το έργο. Πώς πιστεύετε ότι αυτά τα συναισθήματα διαμορφώνουν την προσωπικότητα του καλλιτέχνη σήμερα και πώς εσείς τα αντιμετωπίζετε ως ηθοποιός;

Αυτά τα θέματα διαπερνούν ολόκληρη την ανθρωπότητα, όχι μόνο τους καλλιτέχνες. Η ζωή σχεδόν όλων έχει μετατραπεί σε διαρκή αγώνα επιβεβαίωσης και προβολής μιας επιτυχίας κοινωνικά επικαθορισμένης. Το παρήγορο είναι ότι η επιτυχία και η αποτυχία στην πραγματικότητα είναι πολύ προσωπικές υποθέσεις, ουδεμία σχέση έχουν με τον κοινωνικά κυρίαρχο ορισμό τους και δεν χρειάζεται κανείς να λογοδοτήσει πουθενά για αυτό.