Ενας κόσμος όπου κυριαρχεί η ανεξέλεγκτη ισχύς

Τι κακό έχει η αναβίωση του προνομίου των μεγάλων δυνάμεων να διεκδικούν μια σφαίρα επιρροής, στην οποία υπαγορεύουν αυτές και οι άλλοι πρέπει να υπακούουν; Αυτή η ιδέα διαμορφώνει το «Δόγμα Ντονρόε», που βρίσκεται πίσω από την εισβολή των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα για τη σύλληψη του Νικολάς Μαδούρο.

Ο Ντόναλντ Τραμπ φαίνεται να πιστεύει ότι, ως η ισχυρότερη στρατιωτική δύναμη του κόσμου, οι Ηνωμένες Πολιτείες πρέπει να έχουν το δικαίωμα να εισβάλλουν σε άλλες χώρες κατά βούληση. Ο σύμβουλός του για θέματα εσωτερικής ασφάλειας, Στίβεν Μίλερ, λέει ότι «ο πραγματικός κόσμος κυβερνάται από τη δύναμη», από την «ισχύ», άρα θα πρέπει να το συνηθίσουμε.

Σε κάποιο βαθμό, οι σφαίρες επιρροής υπήρχαν εδώ και καιρό. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν κυριαρχήσει στο δυτικό ημισφαίριο, ενώ η Κίνα διατηρεί σημαντική επιρροή σε τμήματα της Ασίας και η Ρωσία στις χώρες της πρώην Σοβιετικής Ενωσης. Κατά καιρούς, αυτές οι μεγάλες δυνάμεις επέδειξαν στρατιωτική ισχύ αδιαφορώντας για το διεθνές δίκαιο – οι ΗΠΑ με την εισβολή στο Ιράκ, η Ρωσία με την κατάληψη τμημάτων της Ουκρανίας και της Γεωργίας, η Κίνα για να αποκλείσει μεγάλο μέρος της Θάλασσας της Νότιας Κίνας.

Ομως αυτές οι ενέργειες έχουν αποτελέσει εξαιρέσεις, που αιτολογήθηκαν με αναφορές στα υποτιθέμενα όπλα μαζικής καταστροφής του Σαντάμ, τον εκπεφρασμένο φόβο του Πούτιν για την επέκταση του ΝΑΤΟ ή τις ιστορικές εδαφικές διεκδικήσεις της Κίνας. Ο Τραμπ προτείνει μια πιο απροκάλυπτη επιστροφή στις σφαίρες επιρροής των μεγάλων δυνάμεων, επιβεβλημένες κυρίως μέσω εξαναγκασμού.

Πώς θα έμοιαζε όμως ένας κόσμος όπου κυριαρχεί η ανεξέλεγκτη ισχύς; Το διεθνές σύστημα ήδη πασχίζει να καταστήσει τις ισχυρές χώρες υπόλογες όταν εισβάλλουν στους γείτονές τους. Το όραμα του Τραμπ θα μετέτρεπε αυτή την αδυναμία σε θεμελιώδη αρχή διακυβέρνησης.

Επιπλέον, οι σφαίρες επιρροής πρέπει να οριοθετηθούν, με προβλέψιμες τριβές κατά μήκος των ορίων, όπως κατέδειξαν οι πολυάριθμοι πόλεμοι δι’ αντιπροσώπων του Ψυχρού Πολέμου σε έναν κόσμο διαιρεμένο από τη Γιάλτα. Για να διατηρηθεί η ειρήνη, οι ΗΠΑ βασίζονται σήμερα σε ένα παγκόσμιο δίκτυο βάσεων και σε σειρά στρατιωτικών συμμαχιών. Καθώς όμως η Ουάσιγκτον καταπατά τους κανόνες, οι συμμαχίες μπορεί να δώσουν τη θέση τους σε απρόθυμες εταιρικές σχέσεις, με τους συμμάχους να καθυστερούν την εκπλήρωση των δεσμεύσεων ή να βρίσκουν προσχήματα για να αποστασιοποιηθούν.

Ακόμη και η στρατιωτική ισχύς των ΗΠΑ δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη. Η εξουδετέρωση του ανίκανου στρατού της Βενεζουέλας είναι μια παράμετρος, αλλά τι γίνεται με την Κίνα; Ο Τραμπ μπορεί να πιστεύει ότι ο αμερικανικός στρατός μπορεί να επικρατήσει σε έναν σύντομο πόλεμο με το Πεκίνο, όμως η ικανότητα διατήρησης μιας παρατεταμένης σύγκρουσης απαιτεί μια ισχυρή βιομηχανική βάση. Ωστόσο, η παραγωγική ικανότητα της Κίνας είναι πλέον διπλάσια από αυτή των ΗΠΑ.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν να προσπαθήσουν να αντισταθμίσουν το πλεονέκτημα της Κίνας ενώνοντας τις δυνάμεις τους με ομοϊδεάτισσες δημοκρατίες –όχι όμως αν η μονομέρεια του Τραμπ τις αποξενώσει.

Παρά τις φιλοδοξίες του, ο Τραμπ είναι απίθανο να παραμείνει πρόεδρος εφ’ όρου ζωής. Σε τρία χρόνια, υποθέτοντας ότι το αμερικανικό Σύνταγμα θα αντέξει, θα έχει αποχωρήσει από την εξουσία. Στο μεσοδιάστημα μπορεί να έχει γίνει πολλή ζημιά, αλλά δεν είναι απαραίτητα μη αναστρέψιμη. Πέρα από την αναμονή ενός νέου προέδρου με καλύτερη κρίση, οφείλουμε να κάνουμε ό,τι μπορούμε τώρα για να αντισταθούμε στην περιφρόνηση του Τραμπ απέναντι σε τόσο θεμελιώδεις κανόνες. Είναι απαραίτητο να βρούμε κάθε δυνατό τρόπο για να αποκηρύξουμε την ανομία του, ώστε να αποκατασταθεί αυτό το δίκαιο στο μέλλον.

Ο Κένεθ Ροθ, πρώην εκτελεστικός διευθυντής της οργάνωσης Human Rights Watch (1993-2022), είναι επισκέπτης καθηγητής στη Σχολή Δημοσίων και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πρίνστον