Μια αρχειακή έκθεση γεμάτη «θησαυρούς» για τον Καποδίστρια

Ενα σπάνιο αρχειακό υλικό ηλικίας δύο αιώνων βγαίνει από τις αποθήκες των Γενικών Αρχείων του Κράτους και αφηγείται μοναδικές ιστορίες από τα πρώτα βήματα της ανεξάρτητης Ελλάδας. Με αφορμή τη συμπλήρωση 250 ετών από τη γέννηση του Ιωάννη Καποδίστρια, την επέτειο της ορκωμοσίας του στην Αίγινα στις 24 Ιανουαρίου, αλλά και τα 200 χρόνια από την Εξοδο του Μεσολογγίου, μια αρχειακή έκθεση γεμάτη «θησαυρούς» φωτίζει άγνωστες πτυχές της συγκρότησης του νέου ελληνικού κράτους.

Η έκθεση, που θα εγκαινιαστεί το Σάββατο, θα φιλοξενηθεί στο Ορφανοτροφείο της Αίγινας, το οποίο ιδρύθηκε από τον Καποδίστρια ως η πρώτη δημόσια δομή στην Ελλάδα με σκοπό τη φροντίδα ορφανών παιδιών. Ηταν μια τεράστια ανάγκη της εποχής. Χιλιάδες ελληνόπουλα είχαν μείνει ορφανά εξαιτίας των μαχών, των μεγάλων σφαγών και των ασθενειών που ταλάνιζαν την Ελλάδα, εκατοντάδες είχαν πουληθεί ως σκλάβοι, ενώ σχεδόν όλα προσπαθούσαν να επιβιώσουν με κάθε μέσο. Με δωρεές φιλελλήνων και ομογενών και υπό την επίβλεψη του Θεόδωρου Βαλλιάνου, μηχανικού της υπηρεσίας των σωματοφυλάκων του τσάρου, το Ορφανοτροφείο ολοκληρώθηκε ένα μόλις έτος μετά την άφιξη του Καποδίστρια στο νησί. Στις αρχές Μαρτίου του 1829 είχαν εγκατασταθεί εκεί τα πρώτα 500 παιδιά, ορφανά από τον Πόρο και το Ναύπλιο, που είχαν αιχμαλωτιστεί από Τούρκους, είχαν πουληθεί στην Αλεξάνδρεια και είχαν στη συνέχεια απελευθερωθεί με χρήματα του φιλέλληνα βασιλιά της Γαλλίας Καρόλου Ι.

Η φροντίδα των ορφανών

Στην έκθεση περιλαμβάνονται συγκινητικά τεκμήρια για το ίδιο το Ορφανοτροφείο: Το εβδομαδιαίο διατροφικό πλάνο για τα ανήλικα ορφανά: λάχανα, καρποί, όσπρια, ρύζι και πλιγούρι τις καθημερινές, κρέας με τυρί την Κυριακή, ενώ για έναν μήνα προτείνεται η προμήθεια «επτά οκάδων λάδι». Σε αυτά συγκαταλέγεται και η επιστολή του Γρηγόριου Κωνσταντά, λόγιου του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, ο οποίος συμμετείχε στην ίδρυση και λειτουργία του Ορφανοτροφείου, ο οποίος τον Νοέμβριο του 1829 ενημερώνει τον κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια σχετικά με τη φροντίδα των ορφανών του Καραϊσκάκη, για τα οποία σημειώνει ότι «στερούνται ακόμη και τα αναγκαία ενδύματα».

Στο ίδιο πνεύμα κινείται και ο Προσωρινός Κανονισμός του Κεντρικού Σχολείου της Αίγινας, έγγραφο που αποπνέει τη φιλοσοφία του εκπαιδευτικού συστήματος που προσπαθούσε να θεμελιώσει ο Καποδίστριας στο άγουρο ελληνικό κράτος. Στην προμετωπίδα του σχετικού εγγράφου αναφέρεται: «Το τέλος (σ.σ.: δηλαδή ο στόχος) της παιδείας είναι αρμονία του αυτεξουσίου με τον λόγον, όθεν διαλάμπει ο ηθικός χαρακτήρ του θαυμαστού τούτου όντος, του ανθρώπου».

Οι κραυγές των μανάδων

Από τις πιο συγκλονιστικές στιγμές που ζωντανεύουν μέσα από τα αρχεία είναι οι κραυγές των μανάδων που προσπαθούν να απελευθερώσουν τα αιχμάλωτα παιδιά τους και ζητούν βοήθεια από το κράτος για την πραγμάτωση του στόχου τους. «Είναι χήρες που ζητούν να απελευθερωθούν τα αιχμάλωτα τέκνα τους που έχουν πουληθεί σε σκλαβοπάζαρα της Μεθώνης, στα Γιάννενα, στην Κωνσταντινούπολη, στην Αλβανία, στη Σμύρνη, στην Αλεξάνδρεια. Παρακαλούν τον Καποδίστρια να τις βοηθήσει είτε για να αποκτήσουν διαβατήρια είτε για να τους χορηγηθούν τα ναύλα ώστε να πάνε να βρουν τα τέκνα τους, και σε κάποια από αυτά τα αιτήματα έχουμε ιδιόχειρη απάντηση του κυβερνήτη» λέει στα «ΝΕΑ» η Αννα Κουλικούρδη, προϊσταμένη του Τμήματος Αναγνωστηρίου και Αρχειακής Ερευνας της Κεντρικής Υπηρεσίας των Γενικών Αρχείων του Κράτους και αναπληρώτρια προϊσταμένη των ΓΑΚ Αργοσαρωνικού.

Είναι σαν να ακούγεται ζωντανή η φωνή της χήρας Μεσολογγίτισσας Ελένης Δημητρίου-Πεταλούδη, μητέρας πέντε παιδιών, που με επιστολή της προς τον Καποδίστρια ζητεί να διευκολύνει τη μετάβασή της στην Πρέβεζα για την απελευθέρωση μιας κόρης της. Σε δραματικό τόνο είναι γραμμένο και ένα ακόμη αίτημα, ομαδικό αυτή τη φορά, από πέντε Μεσολογγίτισσες, τις Σαββούλα Λώη, Βασιλική Χρήστου, Ζωίτσα του Γιάννη Αλτάνη του Δημητρίου, Τασούλα Κωνσταντίνου, Δ. Αργυριάδου, οι οποίες ζητούν να τους δοθούν τα οδοιπορικά για να μεταβούν στην απελευθερωμένη Ναύπακτο, περιγράφοντας ότι περιφέρονταν έως τότε «γυμναί και βόσκουσαι λάχανα» ανά την Ελλάδα.

Οι 12 χήρες

«Εκπληκτική, όπως προκύπτει από τα αρχεία, φαίνεται ότι είναι η ετοιμότητα της κεντρικής διοίκησης, η ταχύτητα με την οποία οι δημόσιες υπηρεσίες της εποχής δίνουν απαντήσεις στους πολίτες που υποβάλλουν αιτήματα διαφόρων ειδών» σχολιάζει η Αννα Κουλικούρδη. «Στα Γενικά Αρχεία του Κράτους φυλάσσονται τόσο τα αιτήματα όσο και οι απαντήσεις των αρμοδίων. Για παράδειγμα, έχουμε την εντολή της Γραμματείας της Επικρατείας προς τον προσωρινό διοικητή της Αίγινας, όπου με απόφαση του κυβερνήτη, δίνονται 40 δίστηλα για να επιστρέψουν στην πατρίδα τους 12 χήρες Μεσολογγίτισσες τον Μάιο του 1829» εξηγεί η ίδια.

Η σύνταξη ονομαστικού καταλόγου με τα θύματα της πολιορκίας του Μεσολογγίου, οι αγωνιώδεις προσπάθειες για την απελευθέρωση ελλήνων αιχμαλώτων, η αλληλογραφία μεταξύ των νεοσύστατων υπηρεσιών της Ελλάδας, σφραγίδες, σπάνιοι χάρτες αλλά και επιστολές με ιδιόχειρη υπογραφή του Ιωάννη Καποδίστρια δίνουν το «παρών» αυτές τις μέρες στην Αίγινα ως εύγλωττοι μάρτυρες από το παρελθόν. Αξιοσημείωτη είναι, επίσης, η δίψα για μόρφωση και η ανάγκη για παιδεία που εκφράζουν μέσα σε αυτές τις δύσκολες συνθήκες έφηβοι της εποχής. Γράφει προς τον Καποδίστρια ο Θεμιστοκλής Παλαμάς, μέλος της γνωστής οικογένειας λογίων του Μεσολογγίου, της οποίας απόγονος υπήρξε και ο ποιητής Κωστής Παλαμάς: «Εξοχώτατε, Εγγονός του Παλαμά, όστις εφώτισε πολλούς Ελληνας εις τον καιρόν του, μόλις επρόφθασα ν’ ακούσω μερικά τής ελληνικής γλώσσης μαθήματα από τον διάδοχόν του εις το σχολείον πατέρα μου και από τον έπειτα διδάξαντα εις Μεσολόγγιον κύριον Δημήτριον Παύλου. (…) Τολμώ να σας παρουσιασθώ ως νέος ζηλωτής άκρος τής παιδείας τού πάππου και του πατρός μου, εντρεπόμενος να μείνω ανάξιος των Παλαμάδων, και να προσπέσω εις την γενναιοψυχίαν σας, ζητών να με συγκαταριθμήσετε με τους διωρισμένους ολίγους νέους να παιδευθώσιν εις την Ευρώπην”. 23 Φεβρουαρίου 1828».

Σφραγίδες, χάρτες έγγραφα και προσωπογραφίες

«Η έκθεση αποτελείται από 51 τεκμήρια που διαρθρώνονται σε τέσσερις ενότητες. Πρόκειται για έγραφα, σφραγίδες, χάρτες και προσωπογραφίες» λέει στα «ΝΕΑ» η Αννα Κουλικούρδη. «Ξεκινά από την Εξοδο του Μεσολογγίου και συνδέει τις δύο πόλεις, όπως συνδέθηκαν, άλλωστε από την Ιστορία. Φεύγοντας από το Μεσολόγγι οι Εξοδίτες άρχισαν να συρρέουν σε διάφορα μέρη της Ελλάδας, στο Ναύπλιο, στην Πάτρα, στον Κάλαμο, στην Αίγινα, στον Πόρο. Ο Καποδίστριας δέχεται συνολικά 3.000 αιτήματα από αιχμαλώτους του Μεσολογγίου με τόπο σύνταξης την Αίγινα. Μέσα από αυτά διαφαίνεται όλη η πορεία των Μεσολογγιτών προς την Αίγινα, το πώς βλέπουν τον κυβερνήτη εκείνοι, αλλά παράλληλα σκιαγραφείται και η δική του πορεία μέσα από τις απαντήσεις του» σημειώνει. «Η δεύτερη ενότητα περιλαμβάνει τεκμήρια για την απελευθέρωση του Μεσολογγίου, η οποία συντελέστηκε στις 2 Μαΐου 1829 και για τον απόηχό της.

Μεταξύ άλλων περιλαμβάνει το έγγραφο της συνθήκης με τους όρους παράδοσης του Μεσολογγίου που υπογράφεται από τους Μουσταφάγα, κρητικό πληρεξούσιο του φρουρίου του Μεσολογγίου, και τους Γεώργιο Βαρνακιώτη και Ιωάννη Παπαρρηγόπουλο και φέρει υπογραφές και σφραγίδες των Οθωμανών. Επίσης, υπάρχουν συγχαρητήρια τηλεγραφήματα για την απελευθέρωση» λέει η Κουλικούρδη. «Η τρίτη ενότητα αφορά την ανασυγκρότηση, την ανασύσταση και τον πολεοδομικό σχεδιασμό του Μεσολογγίου. Αιτήματα για την παροχή ύδρευσης, την αποκατάσταση εκκλησιών, τη συλλογή όλων των οστών των πεσόντων στο Μεσολόγγι, τη κατασκευή ηρώου. Και αυτή η ενότητα σχετίζεται με την Αίγινα καθώς εκεί, ως πρώτη πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους, σχεδιαζόταν το κυβερνητικό έργο.

Εχουμε τις πρώτες αποφάσεις για τη σύσταση ιδρυμάτων, του Ορφανοτροφείου, του πρώτου Εθνικού Μουσείου της Ελλάδας, όπως για παράδειγμα έγγραφο με ημερομηνία 15 Νοεμβρίου 1829 με το οποίο ο Ανδρέας Μουστοξύδης αιτείται χρημάτων ώστε να υλοποιηθούν ανασκαφές ανά την Ελλάδα, να μεταφερθούν στο Μουσείο όσες αρχαιότητες εντοπίζονται σε διάφορα σημεία της επικράτειας, να εξαγοράσει αρχαιότητες που είναι στην κατοχή ιδιωτών και να πραγματοποιήσει, αν χρειαστεί, αυτοψία σε απομακρυσμένες περιοχές. Αναφέρει χαρακτηριστικά: «Εκαμα ήδη μερικά σκαψίματα εδώ εις την Αίγινα, και όχι χωρίς κάποιον καρπόν». Ενα παράθυρο στο παρελθόν ανοίγει στην Αίγινα.